Hiệu suất xử lý đa chất ô nhiễm cao của công nghệ Cánh đồng Chảy tràn (Overland Flow) là kết quả của sự phối hợp đồng thời giữa các quá trình vật lý, hóa học và sinh học.
Để hệ thống hoạt động ổn định và đạt hiệu quả tối ưu, yếu tố địa chất và chế độ vận hành chu kỳ nạp – nghỉ cần được tuân thủ nghiêm ngặt.
Trong đó, quá trình khử Nitơ (TN) và Phospho (TP) giữ vai trò trọng tâm để đáp ứng mục tiêu xử lý cấp III của nước thải.
Bài viết này sẽ trình bày chi tiết các cơ chế loại bỏ SS, BOD, Nitơ và Phospho, yêu cầu bắt buộc về đặc tính đất nền, cùng tác động của chu kỳ vận hành nạp/nghỉ trong việc tối ưu hóa hiệu quả xử lý.
Phần 1. Cơ chế khử Chất rắn lơ lửng (SS) và Chất hữu cơ (BOD/TOC)
1.1. Khử SS (95–99%)
Các hạt rắn được loại bỏ chủ yếu bằng cơ chế vật lý:
- Lọc qua thảm cỏ (Straining): Lớp thảm thực vật dày hoạt động như một màng lọc tự nhiên, giữ lại các hạt SS lớn trên bề mặt.
- Lắng đọng bề mặt (Surface Sedimentation): Nhờ độ dốc nhỏ (2–4%) và vận tốc dòng chảy thấp, các hạt mịn có đủ thời gian lắng trên lớp nước mỏng và bề mặt đất.
1.2. Khử BOD/TOC (95–99%)
Quá trình khử BOD và TOC diễn ra kết hợp giữa sinh học và hấp phụ vật lý:
- Oxy hóa sinh học: Vi sinh vật hiếu khí trong lớp biofilm trên thân và rễ cây phân hủy các hợp chất hữu cơ hòa tan.
- Lọc và hấp phụ: Chất hữu cơ lơ lửng bị giữ lại trong thảm cỏ và hấp phụ vào các hạt keo đất, giúp giảm nhanh nồng độ BOD và TOC trong nước thải.
Phần 2. Cơ chế Khử Dinh dưỡng (TN, TP) – Xử lý Cấp III
2.1. Khử Nitơ (Hiệu suất 70–90%)
Hiệu quả cao trong khử Nitơ là ưu điểm nổi bật của Overland Flow, nhờ sự luân phiên giữa vùng hiếu khí và thiếu khí:
- Hấp thu bởi cây trồng: Cây hấp thu trực tiếp NH₄⁺ và NO₃⁻ để tổng hợp sinh khối.
- Nitrification (Nitrat hóa): Trong lớp nước mỏng và biofilm giàu oxy, NH₄⁺ được chuyển thành NO₃⁻.
- Denitrification (Khử nitrat): NO₃⁻ khuếch tán xuống các vùng đất ít oxy (anaerobic) trong đất sét hoặc sét pha cát, và bị khử thành khí N₂ bay hơi.
2.2. Khử Phospho (Hiệu suất 50–60%)
Khử Phospho thấp hơn do phụ thuộc chủ yếu vào phản ứng hóa học và hấp phụ trong đất:
- Kết tủa hóa học: P phản ứng với các ion Fe³⁺, Al³⁺, Ca²⁺ tạo muối phosphate không tan, tích tụ trong lớp đất bề mặt.
- Hấp thu bởi cây trồng: Một phần P được cây hấp thu để hình thành sinh khối.
- Giới hạn bão hòa: Sau thời gian dài, các vị trí kết tủa trong đất có thể bão hòa, làm giảm dần khả năng khử P.
Phần 3. Yêu cầu Địa chất và Chu kỳ Nạp/Nghỉ
3.1. Đất Ít thấm nước – Điều kiện bắt buộc
Hệ thống cánh đồng chảy tràn chỉ đạt hiệu quả khi nền đất là sét hoặc sét pha cát có độ thấm thấp.
Điều này giúp:
- Ngăn nước thải thấm sâu xuống tầng đất dưới, bảo vệ nước ngầm.
- Duy trì dòng chảy tràn trên bề mặt, đảm bảo thời gian tiếp xúc với lớp biofilm và thảm thực vật đủ dài để xử lý.
Nếu đất có độ thấm cao (ví dụ: cát), nước sẽ thấm nhanh và rời khỏi bề mặt trước khi được xử lý hoàn toàn, dẫn đến hiệu suất thấp và không đạt chuẩn cấp II/III.
3.2. Chu kỳ Nạp/Nghỉ – Tối ưu khử Nitơ
Vận hành hệ thống theo chu kỳ nạp – nghỉ (6–8 giờ nạp, 16–18 giờ nghỉ) là yếu tố quyết định hiệu quả khử Nitơ:
- Giai đoạn nạp: Diễn ra quá trình phân hủy BOD và nitrification (NH₄⁺ → NO₃⁻) trong điều kiện hiếu khí.
- Giai đoạn nghỉ: Tạo điều kiện cho NO₃⁻ khuếch tán xuống vùng đất thiếu oxy, nơi diễn ra denitrification (NO₃⁻ → N₂). Đồng thời, đất được tái tạo oxy cho chu kỳ tiếp theo.
Công nghệ Cánh đồng Chảy tràn (Overland Flow) có khả năng đạt hiệu quả xử lý cấp II–III, đặc biệt là trong khử Nitơ và BOD, nhờ sự kết hợp hài hòa của các quá trình vật lý – hóa học – sinh học.
Để vận hành bền vững và ổn định:
- Thiết kế phải đảm bảo nền đất có độ thấm thấp (sét hoặc sét pha cát).
- Vận hành cần tuân thủ nghiêm chu kỳ nạp – nghỉ, nhằm duy trì sự luân phiên giữa các vùng hiếu khí và thiếu khí — yếu tố then chốt trong quá trình khử Nitơ sinh học.